%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CE%

ΜΑΝΩΛΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ

(14 Δεκεμβρίου 1883 – 3 Απριλίου 1962)

Φανατικός δημοτικιστής, φίλος του Κ. Παλαμά, φορέας της βαγκνερικής μελοδραματικής σκέψης και θαυμαστής της ρώσικης εθνικής«σχολής των Πέντε»,  

Ο Μανώλης Καλομοίρης υπήρξε μία από τις σημαντικότερες

μουσικές μορφές της Ελλάδος,
κατά πολλούς η πλέον σημαντικότερη. 

Γράφει ο Στέφανος Κατσαρός

  Γεννημένος στην Σμύρνη το 1883 ο Μανώλης Καλομοίρης σπούδασε πιάνο και ανώτερα θεωρητικά

στην Αθήνα, στην Κωνσταντινούπολη και στην  Βιέννη. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα (1906/19010) βρίσκεται στο Χάρκοβο της Ρωσίας όπου και διδάσκει. Εκεί έρχεται σε επαφή και μελετά τα έργα της  «σχολής των Πέντε». Μετά την οριστική του εγκατάσταση στην Ελλάδα προσπαθεί μέσα από το καλλιτεχνικό του έργο και τις καίριες θέσεις που κατείχε στην μουσική ζωή της Αθήνας (Ελληνικό Ωδείο, Εθνικό Ωδείο) να εδραιώσει την ιδέα μιας Ελληνικής Εθνικής Σχολής.  

Κοντά στο μεγάλο παιδαγωγικό του έργο, το οποίο και σφραγίζει την μουσική ιδιοσυγκρασία του τόπου, ο Καλομοίρης μας αφήνει και ένα πολυποίκιλο συνθετικό έργο (μεταξύ αυτών πέντε όπερες, τρεις συμφωνίες, ένα κοντσέρτο για πιάνο, κύκλους τραγουδιών για φωνή και ορχήστρα ή για φωνή και πιάνο, έργα για πιάνο,μουσική δωματίου, χορωδιακά κ.α.) 

   Το 1919 τιμήθηκε  από το ελληνικό κράτος με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών .

Πέθανε στην Αθήνα στις 3 Απριλίου του 1962, σε ηλικία 79 ετών.

Η  εθνική σχολή που οραματίζεται ο Καλομοίρης βασίζεται στην ιδέα μιας κοινής γραμμής ανάμεσα σε όλους τους Έλληνες συνθέτες. Αντλώντας υλικό προερχόμενο από την ελληνική λαϊκή δημοτική παράδοση και την βυζαντινή παράδοση, οι συνθέτες γράφουν έργα με εθνικό χαρακτήρα, διανθισμένα από τα κύρια ρεύματα λόγιας μουσικής  των χωρών της Ευρώπης.

 

Κάποια κύρια υφολογικά χαρακτηριστικά της σχολής είναι:

  • χρήση δημοτικών, βυζαντινών μελωδιών και μοτίβων που δεν στηρίζονται στις ευρωπαϊκές  κλίμακες (μείζονα και ελάσσονα).

  • χρήση ασύμμετρης μετρικής αγωγής ( όπως τα επτά όγδοα 7/8, πέντε όγδοα 5/8 κ.ά.)

  • μικτή αρμονική γλώσσα, απόρροια της σύνδεσης διαφορετικών αρμονικών τρόπων.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΡΕΙΩΜΕΝΗΣ

συμφωνικό ποίημα σε μορφή χορευτικής σκηνής

 Γραμμένο κατά την γερμανική κατοχή (1943-1945) Καλομοίρης αφιερώνει το χορογραφικό συμφωνικό ποίημα Ο Θάνατος της Αντρειωμένης στην νεαρή Simone Séaille, φίλη της κόρης του συνθέτη και αγωνίστρια της Γαλλικής Αντίστασης που θανατώθηκε από τους Γερμανούς σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο αρχιμουσικός Βύρων Φιδετζής σε συνέντευξη του στην Ρουμπίνη Σούλη αναφέρει σχετικά με το έργο:  


"Το τελευταίο συμφωνικό του ποίημα είχε τίτλο "Ο θάνατος της Αντρειωμένης" και βασίζεται στο περίφημο δημοτικό τραγούδι "Στη στεριά δεν ζει το ψάρι". Το έγραψε μέσα στην Κατοχή, συγκλονισμένος από το θάνατο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης της Γαλλίδας κουνιάδας της κόρης του Κρινώς, η οποία όπως η κόρη και ο γαμπρός του συμμετείχαν στη Γαλλική Αντίσταση. Η θυσία της, που θυμίζει εκείνη των γυναικών του Ζαλόγγου, τον ενέπνευσε για τη σύνθεση του έργου."

   Το έργο έχει  μορφή ελεύθερων παραλλαγών  βασισμένο πάνω σε μελωδικά  μοτίβα του δημοτικού τραγουδιού τα οποία  παρουσιάζονται ημιτελή, τμηματικά και διακοπτόμενα ώστε να αποφευχθεί μια στείρα, συμφωνικής μορφής, αναπαραγωγή του τραγουδιού η οποία θα μπορούσε εύκολα να περάσει στα όρια της παρωδίας. Μέσα από την τμηματική διαίρεση του αρχικού μελωδικού υλικού ο Καλομοίρης καταφέρνει να δημιουργήσει ευφάνταστες παραλλαγές, συνδεδεμένες από σχεδόν αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα περάσματα (π.χ.έντονα μελισματικά περάσματα δοσμένα κυρίως σε πνευστά πάνω σε σταθερούς ή ελαφρά ρυθμικούς ισοκράτες,  μιμούμενος έτσι  τον ήχο μιας παραδοσιακής ορχήστρας) και πλαισιωμένες από καθαρές δομές όπως, Εισαγωγή και Coda (Κόντα, τμήμα μουσικού έργου που σηματοδοτεί το τέλος, μία μουσική κατακλείδα). 
   Η αρμονική δομή του έργου είναι έντονα χρωματική, προφανώς επηρεασμένη από τον όψιμο γερμανικό ρομαντισμό, με εμφανή διάφωνα στοιχεία. Ο Καλομοίρης εμπλουτίζει την δυτική αρμονία με χρήση ελληνικών τρόπων (βλ. Ν.10, πέρασμα στον Φρύγιο) δημιουργώντας έτσι έναν περίπλοκο αρμονικό μείγμα. Το έργο ξεκινάει με τονικό κέντρο την νότα Λα, χωρίς να είναι ξεκάθαρο αν είναι μείζονα ή ελάσσονα και τελειώνει στην τονικότητα της Λα (εδώ μείζον), χρησιμοποιώντας έτσι την παραδοσιακή τεχνική ενός τονικού κέντρου, ασχέτως   με τις χιλιάδες παρεκκλίσεις  και μετατροπίες που συμβαίνουν καθ'όλη την διάρκεια . Η χρήση ενός τονικού κέντρου λειτουργεί ως μάρτυρας της προσήλωσης του Καλομοίρη προς στις αρχές της κλασσικής σύνθεσης, ενάντια στα ρεύματα της εποχής του (μοντερνισμός, εξπρεσσιονισμός κ.α.)
    Αυτό που επίσης πρέπει οπωσδήποτε να σημειωθεί είναι ο ρόλος της ορχήστρας. Ο Καλομοίρης σε αυτό το έργο, όπως και στα περισσότερα ορχηστρικά έργα του, ξεδιπλώνει την ενορχηστρωτική του δεινότητα. Τα προαναφερθέντα  στοιχεία της αρμονικής δομής του έργου, στοιχεία ετερόκλιτα και συγκρουόμενα, λειτουργούν ομογενοποιημένα κάτω από την ενορχηστρωτική πένα του συνθέτη.  Οι μεγάλες ελαττωμένες και αυξημένες συγχορδίες (βλ. Ν.2) , οι άμεσες  (απότομες)  μετατροπίες μαζί με τις σύντομες τονικοποιήσεις  (βλ. Ν.8),  οι μη λειτουργικές διαδοχές συγχορδιών ως απόρροια κίνησης διαφορετικών φωνών (βλ. Ν.16 και Ν.17) μαζί με τις  άλυτες διαφωνίες, τις μη λειτουργικές γραμμές βάσιμου, και την ασαφή διάκριση μεταξύ συγχορδιακών και μη συγχορδιακών φθόγγων που διέπουν το σύνολο του έργου, όλα αυτά τα στοιχεία μαζί, επικοινωνούν  μεταξύ τους και μετουσιώνονται σε ένα σώμα λόγω της ενορχήστρωσης. Μέσα από την χρήση της μεγάλης ρομαντικής ορχήστρας και την εκμετάλλευση όλων των επιμέρους ομάδων της, δημιουργεί χρώματα και διαθέσεις ώστε να υποστηρίξει το χορογραφικό λιμπρέτο (πλοκή). 

   Τελειώνοντας, ακολουθεί απόσπασμα της Μυρτώς Οικονομίδου  ως προς τις πρώτες εκτελέσεις και την πλοκή του έργου:

~

Το έργο εκτελέστηκε για πρώτη φορά το 1943 στο Rex, μεταγράφηκε για πιάνο από τον ίδιο τον συνθέτη,  με τη Λουκία Σακελλαρίου ως χορογράφο και κορυφαίο χορευτή. Στην ορχηστρική του μορφή ανέβηκε για πρώτη φορά από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στην Ολυμπία το 1945. Υπό την διεύθυνση του συνθέτη. Τέλος, το έργο ανέβηκε ολοκληρωμένο από την Εθνική Λυρική Σκηνή, σε χορογραφία του Άγγελου Γρημάνη, πάλι υπό την διεύθυνση του συνθέτη.

~

Σκοτώνοντας έναν από τους εχθρούς που είχε εισβάλει στο χωριό της νωρίς το πρωί, η Αντρειωμένη ενθαρρύνει τις υπόλοιπες γυναίκες να πολεμήσουν μαζί με τους άντρες τους. Φτάνει στην πρώτη γραμμή και παλεύει δίπλα στον αγαπημένο της, όπου και τραυματίζεται άσχημα. Χωρίς να αφήσει κανέναν να καταλάβει τον πόνο της, παλεύει, ενθαρρύνοντας και τις άλλες γυναίκες, έως ότου ο εχθρός να υποχωρήσει. Ηγείται του χορού της νίκης μαζί με τις υπόλοιπες γυναίκες του χωριού, ώσπου να πέσει στο έδαφος, νεκρή. Σιγά-σιγά, ο θάνατός της μετατρέπεται από θρήνο σε δοξασία και όλοι πιστεύουν ότι μπορούν να δουν την Ελευθερία να υψώνεται διθυραμβικά στον ορίζοντα.*

 

*Text by Myrto Economides, from booklet of the CD The Peddler / Rhapsody No. 1 (arr. G. Pierné for orchestra) & No. 2 "Song to the Night" (arr. B. Fidetzis for orchestra) / In St. Luke's Monastery / Minas the Rebel / The Death of the Valiant Woman, 2000, PHORMIGX 111100.

Βιβλιογραφία

Γιάννης Μπελώνης, Ο Μανώλης Καλομοίρης και η σκοτεινή πλευρά της περιόδου της Γερμανικής κατοχής και του Εμφυλίου, Πολυφωνία, τ/χ.4 (2004), σελ. 7-21
Jaklitsch, Nina- Maria, «Μανώλης Καλομοίρης, Νίκος Σκαλκώτας, Χαρίλαος Περπέσσας-Ἕλληνες μουσουργοὶ τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα μεταξὺ τῆς ἑλληνικῆς παράδοσης καὶ τοῦ “δυτικοῦ” μοντερνισμοῦ», στό: Πρακτικὰ τοῦ Α΄ Εὐρωπαϊκοῦ Συνεδρίου Νεοελληνικῶν Σπουδῶν. [Τόμοι Α΄ και Β΄], Ὁ Ἑλληνικὸς Κόσμος ἀνάμεσα στὴν Ἀνατολὴ καὶ τὴ Δύση 1453-1981, Τόμος Β΄, Βερολίνο, 1999, σελ. 297-309
Νικόλαος Μαλιάρας, Το Δημοτικό τραγούδι στη Μουσική του Μανώλη Καλομοίρη. Μια ιστορική και αναλυτική προσέγγιση, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαγρηγορίου-Νάκα, 2001
Νικόλαος Μαλιάρας,«Συγχρονικός Πίνακας του Μανώλη Καλομοίρη και της εποχής του», στο Αφιέρωμα Μανώλης Καλομοίρης, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 2002-2003, σελ. 6-15.
Νικόλαος Μαλιάρας,«Ο Μανώλης Καλομοίρης και η προσφορά του στη θεμελίωση της Ελληνικής Εθνικής Σχολής», στο Αφιέρωμα Μανώλης Καλομοίρης, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 2002-2003, σελ. 18-25.
Jim Samson, Music in the Balkans, chapter 12 (σσ. 302–331) «Following the Leader: Manolis Kalomiris». BRILL, 23 Μαΐου 2013.